MỀM YẾU ĐỂ VỮNG MẠNH:
BÀI HỌC TRIẾT LÝ TỪ LÃO TỬ TRONG ĐẠO ĐỨC KINH
Trong cuộc sống thường ngày, khi nghe đến hai chữ “nhu nhược”, người ta thường liên tưởng ngay đến sự yếu đuối, thiếu cương quyết, không dám phản ứng khi cần thiết hay dễ lung lay về lập trường. Nhưng liệu mềm yếu có luôn đồng nghĩa với kém cỏi? Lão Tử – bậc hiền triết phương Đông – trong tác phẩm kinh điển Đạo Đức Kinh đã mang đến cho “nhu nhược” một “mặc một chiếc áo mới” với ý nghĩa triết lý sâu xa. Ở chương 76, Lão Tử đã đề cập vấn đề này rõ nhất:
“Nhân chi sinh dã nhu nhược, kỳ tử giả kiên cường. Vạn vật thảo mộc chi sinh dã nhu thúy, kỳ tử dã khô cảo. Cố kiên cường giả, tử chi đồ; nhu nhược giả, sinh chi đồ. Thị dĩ binh cường tắc bất thắng, mộc cường tắc chiết. Cố kiên cường xử hạ, nhu nhược xử thượng.”[1]
Tác giả Nguyễn Duy Cần đã dịch hai chữ “nhu nhược” là “mềm – yếu”. Qua hai hình ảnh “nhân chi sinh” – con người khi mới sinh ra và “vạn vật thảo mộc chi sinh” – vạn vật, cây cỏ mới lớn lên đều mềm, yếu chứng tỏ đang sinh hóa, phát triển tốt, trái ngược con người, vạn vật “kỳ tử” – nghĩa là khi chết thì cứng, mạnh và héo khô, ông đã kết luận “nhu nhược có huyền nghĩa là uyển chuyển, không cố chấp trong một hình thức cố định nào, dù thuộc về tâm lý, tình cảm hay tư tưởng”[2]. Qua đây, tâm hồn con người muốn được giải thoát phải biết luôn luôn thay đổi, biến hóa vô cùng uyển chuyển, không bị lệ thuộc, giới hạn hay bị cản trở khi đứng trước các tình huống khác nhau trong cuộc sống. Từ đó, họ biết đưa ra những hướng đi linh hoạt, hợp thời với nhiều cách thế khác nhau, không để những “suy nghĩ theo thói quen, yêu thương vì thói quen, hành động theo tập quán làm trở ngại lớn nhất trong con đường giải thoát”[3] và biến họ trở nên những máy móc chỉ làm theo những gì đã lập trình sẵn.
Nhìn vào đời sống, quả thật thuyết nhu nhược của Lão Tử đã được con người áp dụng trong mọi cảnh huống và tạo ra những thay đổi tích cực trong cuộc sống. Người ta hay có câu “Thức thời vụ giả vi tuấn kiệt” nguyên nghĩa là để chỉ người nhận biết rõ tình thế, từ đó lựa chọn làm những việc phù hợp với quy luật, phù hợp với đạo trời, nhận rõ sứ mệnh của bản thân[4], hay “nhập gia tùy tục” đều mang ý nghĩa tương tự. Cha mẹ thời nay không còn áp đặt suy nghĩ mà đã biết trò chuyện, chia sẻ và lắng nghe những nguyện vọng của con cái; những người lao động đã biết tìm ra những giải pháp hiện đại giúp cho công việc đạt được hiệu quả cao hơn so với những cách làm truyền thống,… Hay trong tình hình dịch bệnh Covid, thay vì lối học “trực diện” tương tác trực tiếp với thầy cô, bạn bè thì đã phải thay bằng việc học trực tuyến qua mạng Internet. Tuy vẫn còn những hạn chế khi học online kiểu này nhưng đây là cách giải quyết hợp lí nhất trong mùa Covid này để đảm bảo an toàn cho sức khỏe của mọi người. Từ đây, chúng ta thấy được rằng những thay đổi thật sự rất cần thiết để có cuộc sống văn minh, tiến bộ hơn.
Tuy nhiên, bên cạnh đó lại có những giá trị truyền thống, những hành vi đạo đức tốt đẹp hay những luật lệ trong các tôn giáo mà con người không thể thay đổi được. Thế nhưng con người lại vì những lợi ích trước mắt của mình, lấy chủ nghĩa tự do cá nhân mà đã cố tình thay đổi những giá trị đó, khiến chúng bị “méo mó”. Những hiện trạng về việc sống thử trước hôn nhân của các bạn học sinh, sinh viên; việc chọn đi “cửa sau” để được những vị trí trong công việc thay vì được tuyển chọn, thăng cấp bằng thực lực thật sự của mình; hoặc tệ hơn nữa là việc sử dụng những hóa chất độc hại để mau chóng thu hoạch hoa màu, làm trái quy luật tự nhiên chỉ vì nó đem lại thu nhập nhanh hơn,…Hay một số người chọn cách phải theo sự lên xuống biến đổi của xã hội mà làm việc và đối xử thì mới không bị thiệt vì “người ta làm được mình cũng làm được”. Một số khác thì dùng cách nói, vì tiền đồ, vì sự nghiệp, vì gia đình, vì tương lai của con cái, mà chấp nhận “thức thời” một chút,… và còn vô vàn những mặt trái khác khi con người bị lợi ích thao túng mà tạo nên những tệ nạn, những vấn đề nhức nhối trong xã hội. Như vậy, không phải thay đổi nào cũng tốt, và không phải linh hoạt nào cũng dẫn đến điều tốt lành.
Tóm lại, thuyết nhu nhược của Lão Tử sẽ mãi là một nghệ thuật sống khôn ngoan: biết uyển chuyển mà không đánh mất nguyên tắc, biết thay đổi nhưng vẫn giữ được gốc rễ giá trị. Sống “nhu nhược” không phải là yếu đuối, mà là biết cúi mình để vươn lên, biết lùi một bước để tiến xa hơn. Có lẽ, đó cũng chính là bài học sâu sắc cho con người giữa một thế giới biến động nhanh chóng như ngày hôm nay: mềm dẻo để tồn tại, linh động để phát triển, và kiên định nhưng không đánh mất chính mình.
Chủng sinh: Phêrô Trần Trí Điệp
Lớp: Thần II – Khóa V
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Thu Giang Nguyễn Duy Cần, Lão Tử Đạo Đức Kinh, NXB Trẻ, 2017, tr.376-378.
[2] Thu Giang Nguyễn Duy Cần, Lão Tử Tinh hoa, NXB Trẻ, 2018, tr.142.
[3] Tlvd, tr.143.
[4] An Hòa, https://trithucvn.org/van-hoa/ke-thuc-thoi-moi-la-trang-tuan-kiet.html, truy cập ngày 21/01/2022.
BÀI VIẾT LIÊN QUAN