NHỮNG KHÓ KHĂN TRONG VIỆC ĐÀO TẠO LINH MỤC NGÀY NAY

NHỮNG KHÓ KHĂN TRONG VIỆC ĐÀO TẠO LINH MỤC NGÀY NAY

DẪN NHẬP
     Trong truyền thống của Giáo Hội Công giáo, việc đào tạo linh mục luôn được xem là một trong những sứ mạng quan trọng và cấp thiết bậc nhất của đời sống Hội thánh. Đời sống thiêng liêng, nhân bản, trí thức và mục vụ của các linh mục có ảnh hưởng sâu xa đến đời sống đức tin của cộng đoàn Dân Chúa cũng như sức sống của công cuộc loan báo Tin Mừng. Vì thế, qua mọi thời đại, Giáo Hội luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc đào tạo các ứng sinh linh mục, xem đây như nền tảng cho sự phát triển và canh tân của Hội Thánh [ 1] .
     Công đồng Vaticanô II đã nhấn mạnh tầm quan trọng ấy khi khẳng định rằng: “Việc đào tạo linh mục có tầm quan trọng đặc biệt trong việc canh tân toàn thể Giáo Hội” [ 2] . Quả thật, việc đào tạo linh mục không chỉ nhằm chuẩn bị cho các ứng sinh lãnh nhận chức thánh, nhưng còn giúp họ trở nên những mục tử mang hình ảnh Đức Kitô, biết sống hiệp thông, phục vụ và dẫn dắt Dân Chúa trong tinh thần Tin Mừng.
     Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội hiện đại ngày nay, việc đào tạo linh mục đang phải đối diện với nhiều khó khăn và thách đố mới mẻ. Những biến chuyển sâu rộng về văn hóa, nhân học, đời sống xã hội, sự phát triển của kỹ thuật số cũng như não trạng tục hóa đang ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách suy nghĩ, lối sống và đời sống nội tâm của người trẻ hôm nay, trong đó có các ứng sinh linh mục tương lai. Một nền văn hóa đề cao chủ nghĩa cá nhân, hưởng thụ và tự do tuyệt đối đang đặt ra không ít khó khăn cho việc hình thành đời sống kỷ luật, tinh thần hy sinh và chiều sâu thiêng liêng nơi người được đào tạo.
     Trong Tông huấn Pastores Dabo Vobis, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II cũng đã nhận định: “Hoàn cảnh xã hội và văn hóa hiện nay làm cho việc đào tạo linh mục trở nên khó khăn hơn nhưng cũng cấp thiết hơn” [ 3]. Nhận định ấy cho thấy rằng, trước những biến chuyển của thời đại, việc đào tạo linh mục không thể chỉ dừng lại ở những mô hình truyền thống, nhưng cần được đổi mới cách sâu sắc và toàn diện để có thể đáp ứng những đòi hỏi của sứ vụ mục tử trong thế giới hôm nay.

I. KHỦNG HOẢNG CĂN TÍNH VÀ SỰ THIẾU TRƯỞNG THÀNH NHÂN BẢN
1. Chủ nghĩa cá nhân và khủng hoảng căn tính
     Một trong những thách đố nghiêm trọng nhất của việc đào tạo linh mục trong bối cảnh hiện nay chính là cuộc khủng hoảng căn tính con người trong xã hội hiện đại. Thế giới hôm nay đang chịu ảnh hưởng sâu đậm của chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tương đối, những khuynh hướng đề cao tự do cá nhân một cách tuyệt đối, đồng thời làm suy giảm ý thức trách nhiệm đối với tha nhân, cộng đoàn và đời sống thánh hiến. Con người ngày càng có xu hướng khép kín trong cái tôi của mình, tìm kiếm sự thỏa mãn cá nhân hơn là dấn thân phục vụ và hiến trao bản thân cho người khác.
     Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI đã từng cảnh báo về “nền độc tài của chủ nghĩa tương đối, vốn không nhìn nhận điều gì là chân lý tuyệt đối” [ 4]. Não trạng ấy không chỉ ảnh hưởng đến đời sống xã hội nhưng còn tác động mạnh mẽ đến các người trẻ đang bước vào hành trình ơn gọi linh mục. Nhiều ứng sinh ngày nay gặp khó khăn trong việc đưa ra những cam kết lâu dài và trung thành; họ dễ bị dao động trước những thử thách, thiếu khả năng hy sinh, ngại sống tinh thần vâng phục và thường thiếu sự quân bình nội tâm cần thiết cho đời sống thánh hiến.
     Trong khi đó, đời sống linh mục đòi hỏi một nền tảng nhân bản trưởng thành và vững chắc, bởi linh mục không chỉ là người thi hành một chức năng trong Giáo hội, nhưng còn là người được mời gọi trở nên dấu chỉ sống động của Đức Kitô Mục Tử giữa lòng thế giới. Chính vì thế, Tông huấn Pastores Dabo Vobis đã khẳng định rằng: “Không thể có đời sống linh mục đích thực nếu thiếu nền tảng nhân bản vững chắc” [ 5] .
     Từ đó có thể thấy rằng việc đào tạo linh mục không thể chỉ giới hạn trong lãnh vực tri thức thần học hay việc thực hành đạo đức, nhưng cần đặc biệt quan tâm đến sự phát triển toàn diện của con người. Sự trưởng thành nhân bản là nền móng cần thiết để ứng sinh có thể sống hài hòa đời sống thiêng liêng, đời sống cộng đoàn và sứ vụ mục tử. Chỉ khi có một nhân cách trưởng thành, người linh mục tương lai mới có thể sống trung thành với ơn gọi, quảng đại hiến thân và trở nên khí cụ hữu hiệu của Tin Mừng trong thế giới hôm nay.
2. Những tổn thương tâm lý và ảnh hưởng từ môi trường gia đình
     Nhiều ứng sinh ngày nay trưởng thành trong những hoàn cảnh gia đình thiếu ổn định như gia đình nghèo, thiếu sự đồng hành tình cảm, chịu áp lực xã hội hoặc mang theo những tổn thương tâm lý kéo dài từ tuổi thơ. Những thực tại ấy ảnh hưởng sâu sắc đến tiến trình phát triển nhân cách, đặc biệt trong khả năng xây dựng các tương quan lành mạnh, hội nhập đời sống cộng đoàn và đạt tới sự trưởng thành cảm xúc cần thiết cho đời sống linh mục.
Nhà tâm lý học Erik Erikson cho rằng: “Sự trưởng thành nhân cách đòi hỏi khả năng thiết lập một căn tính cá nhân vững chắc và xây dựng những tương quan lành mạnh với tha nhân” [ 6] .Theo đó, khi nền tảng tâm lý và tình cảm chưa được chữa lành hoặc phát triển quân bình, ứng sinh dễ rơi vào tình trạng cô lập nội tâm, lệ thuộc tình cảm, khủng hoảng căn tính hoặc gặp khó khăn trong việc sống đời độc thân linh mục cách trưởng thành và tự do.
     Chính vì thế, công cuộc đào tạo linh mục ngày nay không thể chỉ dừng lại ở bình diện thiêng liêng hay trí thức, nhưng còn đòi hỏi sự quan tâm nghiêm túc đến việc đồng hành nhân bản và tâm lý. Điều này cần có sự cộng tác chặt chẽ giữa các nhà đào tạo, linh hướng và các chuyên gia tâm lý, nhằm giúp ứng sinh nhận diện, chữa lành và trưởng thành toàn diện trong đời sống ơn gọi.

II. THÁCH ĐỐ CỦA XÃ HỘI TỤC HÓA
1. Sự suy giảm ý thức thiêng liêng
     Tiến trình tục hóa là một trong những dấu chỉ nổi bật của xã hội hiện đại. Con người ngày nay ngày càng sống trong một bối cảnh mà Thiên Chúa dường như bị đẩy ra bên lề đời sống cá nhân và xã hội. Xã hội hiện đại đã tạo nên một môi trường trong đó niềm tin vào Thiên Chúa không còn được xem như nền tảng hiển nhiên của đời sống, nhưng chỉ còn là một khả thể giữa nhiều lựa chọn khác nhau. Chính bối cảnh ấy đã ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống thiêng liêng của nhiều người trẻ hôm nay, kể cả những người đang bước vào hành trình tìm hiểu và sống ơn gọi linh mục.
     Không ít ứng sinh lớn lên trong những môi trường thiếu kinh nghiệm đức tin sống động, ít được giáo dục cầu nguyện và thiếu sự đào luyện đời sống nội tâm. Não trạng thực dụng cùng nhịp sống gấp gáp của xã hội hiện đại cũng khiến nhiều người dễ hướng đời mình về những giá trị vật chất, hiệu năng và thành công bên ngoài hơn là chiều sâu tinh thần. Trong khi đó, căn tính linh mục trước hết không hệ tại ở chức năng hay hoạt động mục vụ, nhưng bắt nguồn từ tương quan thân tình với Thiên Chúa và đời sống kết hiệp với Đức Kitô.
     Chính vì thế, Đức cố Giáo hoàng Phanxicô đã nhiều lần nhấn mạnh rằng một linh mục thiếu đời sống cầu nguyện sẽ dần đánh mất căn tính mục tử của mình để trở thành một “viên chức” [7]. Khi đời sống thiêng liêng suy giảm, người linh mục rất dễ rơi vào chủ nghĩa hoạt động, chỉ chú trọng đến hiệu quả mục vụ bên ngoài mà quên đi đời sống nội tâm và tương quan cá vị với Đức Kitô. Hệ quả là sứ vụ linh mục có nguy cơ trở thành một nghề nghiệp hay một vai trò xã hội hơn là một lời đáp trả tình yêu và tiếng gọi của Thiên Chúa.
2. Chủ nghĩa thực dụng trong mục vụ
     Bên cạnh sự suy giảm đời sống thiêng liêng, xã hội tục hóa còn thúc đẩy mạnh mẽ não trạng thực dụng trong đời sống và hoạt động mục vụ. Thế giới hôm nay đề cao hiệu quả, kỹ năng quản trị, khả năng truyền thông, khả năng xây dựng cơ sổ vật chất và sự thành công cá nhân. Những giá trị ấy, dù có mặt tích cực nhất định, lại có thể tạo nên nguy cơ biến người linh mục thành một “nhà quản lý” hay “người điều hành” hơn là một mục tử biết sống và hy sinh cho đoàn chiên.
     Cha Henri de Lubac và cũng là nhà thần học gia từng cảnh báo rằng bi kịch lớn nhất của Giáo hội không phải là thiếu các hoạt động hay phương tiện mục vụ, nhưng là sự đánh mất chiều sâu siêu nhiên [8] . Thật vậy, nếu thiếu đời sống nội tâm và tinh thần cầu nguyện, các hoạt động mục vụ rất dễ bị biến thành phương tiện để tìm kiếm thành công, ảnh hưởng, quyền lực hoặc danh tiếng cá nhân. Trong bối cảnh văn hóa truyền thông hiện nay, khi hình ảnh cá nhân thường được đề cao quá mức, cám dỗ ấy càng trở nên rõ nét hơn.
     Do đó, việc đào tạo linh mục ngày nay không thể chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức hay kỹ năng mục vụ, nhưng cần đặc biệt chú trọng đến việc xây dựng đời sống thiêng liêng vững chắc, khả năng sống nội tâm sâu xa và tinh thần khiêm nhường phục vụ. Chỉ khi thực sự bén rễ trong đời sống cầu nguyện và tương quan với Đức Kitô, người linh mục mới có thể thi hành sứ vụ như một mục tử đích thực giữa lòng thế giới tục hóa hôm nay.

III. THÁCH ĐỐ CỦA THỜI ĐẠI ( AI ) KỸ THUẬT SỐ
1. Sự phân tán nội tâm
     Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ truyền thông và mạng xã hội đang tạo nên những biến đổi sâu xa trong đời sống tâm lý, tinh thần và tương quan của người trẻ hôm nay. Con người hiện đại sống trong một môi trường liên tục kết nối, bị bao phủ bởi dòng thông tin dày đặc và nhịp sống nhanh chóng, đến mức dần đánh mất khả năng thinh lặng và hồi tâm nội tâm. Chính trong bối cảnh ấy, con người hiện đại bị bệnh bởi sự ồn ào, ô nhiễm tiếng ồn.
     Trong khi đó, đời sống linh mục lại đòi hỏi một khả năng sâu xa để sống thinh lặng, cầu nguyện và chiêm niệm trước mặt Thiên Chúa. Đời sống thiêng liêng không thể lớn lên trong sự phân tán thường xuyên, nhưng cần một nội tâm được quy tụ và quân bình. Tuy nhiên, việc lệ thuộc quá mức vào các thiết bị kỹ thuật số và mạng xã hội dễ làm suy giảm khả năng tập trung, chiều sâu suy tư cũng như đời sống cầu nguyện của ứng sinh. Khi tâm hồn bị lấp đầy bởi tiếng ồn của thế giới kỹ thuật số, con người rất khó bước vào sự thinh lặng cần thiết để lắng nghe tiếng Chúa và trưởng thành trong đời sống nội tâm.
2. Những nguy cơ luân lý trong môi trường kỹ thuật số
     Bên cạnh những giá trị tích cực mà Internet và công nghệ hiện đại ( AI ) mang lại cho việc học hỏi, truyền thông và loan báo Tin Mừng, môi trường kỹ thuật số cũng đặt ra nhiều nguy cơ nghiêm trọng đối với đời sống luân lý và thiêng liêng của người trẻ. Sự lệ thuộc vào mạng xã hội, lệ thuộc vào trí tệ nhân tạo trong việc nghiên cứu, soạn giảng, việc tiếp xúc thường xuyên với những nội dung độc hại và các cám dỗ liên quan đến đời sống khiết tịnh đang trở thành một thách đố lớn trong tiến trình đào tạo linh mục ngày nay.
     Tài liệu Ratio Fundamentalis Institutionis Sacerdotalis nhấn mạnh rằng: “Việc đào tạo đời sống khiết tịnh cần giúp ứng sinh đạt được sự trưởng thành cảm xúc và tự do nội tâm” [9] . Điều này cho thấy đời sống độc thân linh mục không thể chỉ được xây dựng trên ý chí cá nhân hay sự kiểm soát bên ngoài, nhưng phải được đặt nền trên một tình yêu sâu xa dành cho Đức Kitô, một đời sống cầu nguyện chân thành và sự trưởng thành nhân bản toàn diện. Chỉ khi đạt được sự tự do nội tâm và quân bình cảm xúc, ứng sinh mới có thể sống đời khiết tịnh cách trưởng thành, tự hiến và trung thành giữa những thách đố của thời đại kỹ thuật số.

IV. KHỦNG HOẢNG ƠN GỌI VÀ NÃO TRẠNG TIÊU THỤ
1. Sự suy giảm ơn gọi
     Tại nhiều nơi trên thế giới, số lượng ơn gọi linh mục đang có chiều hướng suy giảm rõ rệt. Thực trạng này không chỉ phản ánh những thay đổi về mặt xã hội hay nhân học, nhưng còn cho thấy sự biến chuyển sâu xa trong cách con người hôm nay nhìn về ý nghĩa của hy sinh, đời sống thánh hiến và sự dấn thân trọn đời. Trong một nền văn hóa đề cao tự do cá nhân, tính linh hoạt và sự thỏa mãn tức thời ( tiktok), việc cam kết vĩnh viễn cho một lý tưởng thiêng liêng trở nên ngày càng khó khăn hơn đối với người trẻ.
     Xã hội hiện đại như một “xã hội lỏng”, nơi các tương quan, giá trị và cam kết đều mang tính tạm thời và dễ thay đổi. Trong bối cảnh ấy, đời sống linh mục với những lời khấn hứa trung tín, tinh thần phục vụ, tinh thần nghèo khó và sự trao hiến trọn vẹn cho Thiên Chúa và Hội thánh trở thành một dấu chỉ đi ngược lại não trạng văn hóa đương đại. Chính vì thế, việc khơi dậy và nuôi dưỡng ơn gọi hôm nay đòi hỏi Giáo Hội không chỉ quan tâm đến việc tuyển chọn, nhưng còn phải giúp người trẻ khám phá ý nghĩa sâu xa của đời sống hiến thân và giá trị của sự trung thành bền vững.
2. Não trạng tiêu thụ và chủ nghĩa hưởng thụ
     Một trong những thách đố lớn của công cuộc đào tạo linh mục hiện nay là ảnh hưởng ngày càng mạnh mẽ của não trạng tiêu thụ và chủ nghĩa hưởng thụ nơi người trẻ. Trong nền văn hóa hiện đại, hạnh phúc thường được đồng hóa với sự hưởng thụ cá nhân, giá trị con người bị đo lường bằng thành công vật chất và địa vị xã hội, còn sự tiện nghi và thoải mái trở thành những tiêu chuẩn ưu tiên của đời sống. Não trạng ấy dần hình thành nơi con người một lối sống quy về bản thân, ngại hy sinh và thiếu khả năng từ bỏ.
     Trong khi đó, đời sống linh mục lại được xây dựng trên tinh thần tự hiến, phục vụ và khó nghèo theo tinh thần Tin Mừng. Linh mục được mời gọi trở nên dấu chỉ của tình yêu nhưng không, sống cho Thiên Chúa và cho tha nhân hơn là tìm kiếm lợi ích cá nhân. Vì thế, sự đối nghịch giữa lý tưởng linh mục và văn hóa hưởng thụ hôm nay đặt ra một thách đố rất lớn cho tiến trình đào tạo.
     Đức cố Giáo hoàng Phanxicô nhiều lần cảnh báo về nguy cơ của chủ nghĩa giáo sĩ trị và khuynh hướng tìm kiếm quyền lực trong đời sống Hội Thánh. Ngài nhấn mạnh rằng khi chức linh mục bị nhìn như một phương thế để đạt đến danh vọng, quyền lực hay sự bảo đảm cá nhân, thì căn tính đích thực của người mục tử sẽ bị bóp méo [10]. Nếu không được đào luyện đúng hướng về đời sống nhân bản và thiêng liêng, ứng sinh có thể bước vào hành trình linh mục với những động cơ chưa được thanh luyện, chẳng hạn như tìm kiếm vị thế xã hội, sự ổn định hay an toàn cho bản thân hơn là thao thức phục vụ Dân Chúa trong tinh thần Tin Mừng.

V. NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG CHO VIỆC ĐÀO TẠO LINH MỤC HÔM NAY
     Trước những thách đố của xã hội hiện đại và những biến chuyển sâu rộng trong đời sống văn hóa, tâm lý và thiêng liêng của con người hôm nay, việc đào tạo linh mục cần được canh tân một cách toàn diện và sâu sắc hơn. Công cuộc đào tạo không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức thần học hay chuẩn bị cho các hoạt động mục vụ, nhưng còn phải hướng đến việc hình thành một con người trưởng thành về nhân bản, quân bình về tâm lý và vững vàng trong đời sống thiêng liêng. Việc đào tạo linh mục hôm nay đòi hỏi một tiến trình đồng hành lâu dài, giúp ứng sinh hội nhập hài hòa mọi chiều kích của đời sống để có thể trở nên mục tử theo mẫu gương Đức Kitô.
1. Đào tạo nhân bản toàn diện
     Trong bối cảnh xã hội đầy những bất ổn tâm lý và khủng hoảng tương quan, việc đào tạo nhân bản cần được xem như nền tảng thiết yếu của toàn bộ tiến trình đào tạo linh mục. Ứng sinh cần được giúp phát triển sự trưởng thành cảm xúc, khả năng làm chủ bản thân và năng lực xây dựng các tương quan lành mạnh với tha nhân. Đồng thời, việc đào tạo cũng cần quan tâm đến sự quân bình tâm lý, khả năng đối diện với những giới hạn cá nhân và sự trưởng thành trong đời sống cộng đoàn. Một đời sống nhân bản vững chắc sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển đời sống thiêng liêng và mục vụ cách bền vững cho các linh mục tương lai [11].
2. Đào sâu đời sống thiêng liêng
      Đời sống thiêng liêng luôn là trung tâm của việc đào tạo linh mục. Mọi chiều kích đào tạo cần được đặt nền trên tương quan sống động và cá vị với Đức Kitô. Vì thế, chủng sinh cần được hướng dẫn sống đời cầu nguyện sâu xa, gắn bó với Bí tích Thánh Thể và trung thành với việc linh hướng. Chính trong sự gặp gỡ thân tình với Đức Kitô, người linh mục tương lai mới có thể khám phá căn tính và sứ mạng đích thực của mình. Đời sống thiêng liêng trưởng thành không chỉ giúp ứng sinh vượt qua những thử thách nội tâm, mà còn trở thành nguồn sức mạnh nâng đỡ đời sống mục vụ sau này[12] .
3. Đào tạo khả năng phân định
     Một trong những yêu cầu quan trọng của việc đào tạo hôm nay là giúp ứng sinh phát triển khả năng phân định thiêng liêng. Chủng sinh cần được đồng hành để nhận ra những động lực sâu xa của ơn gọi, biết đối diện với những giới hạn và tổn thương của bản thân, đồng thời trưởng thành trong tự do nội tâm và tinh thần trách nhiệm. Việc phân định không chỉ diễn ra trong giai đoạn đào tạo ban đầu, nhưng phải trở thành thái độ sống liên lỉ của người môn đệ Đức Kitô. Nhờ đó, ứng sinh có thể đưa ra những chọn lựa trưởng thành, trung thành và ý thức hơn trong hành trình dâng hiến.
4. Giáo dục việc sử dụng kỹ thuật số
     Trong thời đại kỹ thuật số, việc giáo dục cách sử dụng công nghệ cách trưởng thành và có trách nhiệm trở thành một nhu cầu cấp thiết trong việc đào tạo linh mục. Chủng viện cần giúp chủng sinh biết sử dụng các phương tiện truyền thông như những công cụ phục vụ cho việc học tập, truyền giáo và mục vụ, thay vì trở thành nguyên nhân gây phân tán nội tâm hay lệ thuộc tinh thần. Đồng thời, ứng sinh cũng cần được hướng dẫn biết giữ gìn sự thinh lặng nội tâm, xây dựng đời sống kỷ luật cá nhân và bảo vệ đời sống thiêng liêng trước những tác động tiêu cực của môi trường kỹ thuật số. Chỉ khi biết làm chủ công nghệ, người linh mục mới có thể sử dụng công nghệ như phương tiện phục vụ Tin Mừng và con người cách hiệu quả[13] .

KẾT LUẬN
      Việc đào tạo linh mục trong bối cảnh hiện nay đang phải đối diện với nhiều thách đố sâu xa phát sinh từ cuộc khủng hoảng nhân học, tiến trình tục hóa của xã hội, ảnh hưởng mạnh mẽ của thời đại kỹ thuật số, tri tuệ nhân tạo ( AI ) và não trạng tiêu thụ của nền văn hóa hiện đại. Những biến chuyển ấy tác động trực tiếp đến đời sống tâm lý, tinh thần, khả năng tương quan cũng như sự trưởng thành nhân bản và thiêng liêng của các ứng sinh linh mục tương lai.
     Tuy nhiên, chính trong những khó khăn đó, Giáo Hội cũng nhận ra cơ hội để canh tân công cuộc đào tạo linh mục cách sâu sắc và toàn diện hơn, nhằm đáp lại những đòi hỏi mới của thời đại. Việc đào tạo hôm nay không chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức thần học, triết học hay kỹ năng mục vụ, nhưng còn phải giúp người linh mục tương lai đạt tới sự trưởng thành toàn diện về nhân bản, đời sống nội tâm và căn tính ơn gọi của mình.
     Đức Giáo hoàng Gioan Phaolo II đã từng khẳng định: “Thế giới hôm nay cần những linh mục thánh thiện hơn bao giờ hết”[14] . Lời khẳng định ấy vẫn mang tính thời sự và trở thành định hướng nền tảng cho việc đào tạo linh mục trong thời đại hôm nay. Vì thế, mục tiêu tối hậu của việc đào tạo linh mục không chỉ nhằm hình thành những con người có năng lực mục vụ hay khả năng quản trị cộng đoàn, nhưng trước hết là đào tạo những mục tử mang trái tim của Đức Kitô, biết sống trưởng thành về nhân bản, sâu xa trong đời sống thiêng liêng, quân bình trong nội tâm và quảng đại hiến thân để phục vụ Dân Chúa với tinh thần yêu thương và khiêm tốn.

                                                       Linh mục Giuse Phan Cảnh
                                        ĐCV Thánh Phaolo Lê Bảo Tịnh Thanh Hóa

[ 1] ĐGH Gioan Phaolo II, Pastores Dabo Vobis, số 2 & số 65.
[ 2] Công đồng Vaticanô II, Optatam Totius, số 1.
[ 3] ĐGH Gioan Phaolo II, Pastores Dabo Vobis, số 3.
[ 4] Joseph Ratzinger, Bài giảng trước Mật nghị Hồng y, 18/4/2005.
[ 5] ĐGH Gioan Phaolo II, Pastores Dabo Vobis, số 43.
[ 6] Erik Erikson, Identity and the Life Cycle, New York: Norton, 1980, p. 109.
[ 7] ĐGH Phanxicô, buổi gặp gỡ các chủng sinh và tập sinh, 2018.
[ 8] Henri de Lubac, Meditation on the Church, San Francisco: Ignatius Press, 1989, p. 84.
[ 9] Congrégation pour le Clergé, Ratio Fundamentalis Institutionis Sacerdotalis, 2016, số 94.
[ 10] ĐGH Phanxicô, Diễn văn với Giáo triều Rôma, 22/12/2014.
[ 11] Congrégation pour le Clergé, Ratio Fundamentalis Institutionis Sacerdotalis, 2016, số 93 – 100.
[ 12] Congrégation pour le Clergé, Ratio Fundamentalis Institutionis Sacerdotalis, 2016, số 101 – 103.
[ 13] Congrégation pour le Clergé, Ratio Fundamentalis Institutionis Sacerdotalis, 2016, số 97.
[ 14] ĐGH Gioan Phaolô II, Pastores Dabo Vobis, số 82.